จิตร ภูมิศักดิ์: ดวงดาวที่ยังพราวแสง ในหน้าประวัติศาสตร์การต่อสู้เพื่อความเป็นธรรมของไทย ไม่มีชื่อใดที่จะส่งแรงสั่นสะเทือนได้ยาวนานและลุ่มลึกเท่ากับ “จิตร ภูมิศักดิ์” บัณฑิตอักษรศาสตร์ผู้เป็นทั้งนักคิด นักเขียน กวี นักภาษาศาสตร์ และนักปฏิวัติ เป็นปัญญาชนผู้มาก่อนกาล ผู้ใช้ชีวิตและปลายปากกาเป็นอาวุธท้าทายโครงสร้างสังคมที่บิดเบี้ยว แม้ร่างของเขาจะล่วงลับไป ณ ชายป่าบ้านหนองกุง ตำบลคำบ่อ อำเภอวาริชภูมิ  จังหวัดสกลนคร แต่จิตวิญญาณของเขายังคงเป็นเปลวไฟที่ส่งต่อไปจากรุ่นสู่รุ่น
 

 

              จิตร ภูมิศักดิ์ เกิดเมื่อวันที่ ๒๕ กันยายน ๒๔๗๓ เขาเติบโตขึ้นพร้อมกับสติปัญญาที่แหลมคมและการมองเห็นความเหลื่อมล้ำในสังคมไทยอย่างทะลุปรุโปร่ง จิตรไม่ได้เพียงแค่เรียนรู้ประวัติศาสตร์จากตำรา แต่เขา "รื้อ" ประวัติศาสตร์ขึ้นมาเขียนใหม่เพื่อให้ความเป็นธรรมแก่คนต่ำต้อยน้อยหน้า

              วาระสุดท้ายของเขามาถึงในวันที่ ๕ พฤษภาคม ๒๕๐๙ เมื่อเขาถูกยิงเสียชีวิตขณะมีอายุยังไม่ครบ ๓๖ ปี ณ ตำบลคำบ่อ อำเภอวาริชภูมิ หากเขายังมีชีวิตอยู่จนถึงปัจจุบัน จิตรจะมีอายุครบ ๙๖ ปี (ในปี ๒๕๖๙) แม้เวลาจะผ่านไปหลายทศวรรษ แต่ "ความคิด" ของเขากลับไม่เคยเก่าลงเลย

              หลังเหตุการณ์ ๑๔ ตุลาคม ๒๕๑๖ ชื่อของจิตร ภูมิศักดิ์ ได้กลายเป็นสัญลักษณ์ของ "ศิลปะเพื่อชีวิต" และ "วรรณกรรมเพื่อประชาชน" ผลงานของเขาเปรียบเสมือนเข็มทิศทางปัญญาและส่งอิทธิพลต่อขบวนการนักศึกษาและปัญญาชน

              แรงบันดาลใจจากบทประพันธ์: เพลงเช่น "แสงดาวแห่งศรัทธา" ยังคงถูกขับขานในทุกการชุมนุมเรียกร้องสิทธิเสรีภาพ เป็นดั่งเพลงกล่อมขวัญและปลุกใจให้ผู้คนไม่ท้อถอยต่ออุปสรรค

              เคร็ก เจ. เรย์โนลด์ นักประวัติศาสตร์และเอเชียศึกษาชาวอเมริกา เขียนไว้ในคำนำของหนังสือ ‘ความคิดแหวกแนวของไทย: จิตรภูมิศักดิ์และโฉมหน้าศักดิ์นาไทยในปัจจุบัน’ ไว้ว่า “จิตรนั้นเป็นผู้ ‘มีการก่อเกิดสองครั้ง’ ครั้งแรกคือเขาเกิดและดับไปตามวิถีของของนักสู้เพื่อสิทธิประชาธิปไตยในระบอบเผด็จการ ครั้งที่สองเป็นกำเนิดแห่ง ‘ตำนาน จิตร ภูมิศักดิ์’ นับเป็นตำนานกล่าวขานจนถึงปัจจุบัน วันเกิดครั้งที่สองนี้ อุบัติขึ้นในวันที่คนไทยลืมยากคือ 14 ตุลาคม 2516”

              จิตรได้ทิ้งมรดกทางปัญญาไว้มากมายซึ่งเป็นผลงานที่อมตะที่ครอบคลุมทั้งประวัติศาสตร์ ภาษาศาสตร์ และวรรณคดี อาทิ:

              - โฉมหน้าศักดินาไทย: งานวิเคราะห์โครงสร้างสังคมไทยที่เปลี่ยนวิธีมองประวัติศาสตร์อย่างเป็นระบบ

              - ความเป็นมาของคำสยาม ไทย, ลาว และขอม และลักษณะทางสังคมของชื่อชนชาติ: แสดงอัจฉริยภาพทางภาษาศาสตร์และมานุษยวิทยา (เขียนขณะถูกจองจำในคุกข้อหาภัยความมั่นคง)

              - นิราศนครวัด หนังสือเล่มนี้ถือเป็นงานชิ้นเอกที่จิตรเขียนขึ้นจากการเดินทางไปกัมพูชาเมื่อปี พ.ศ. ๒๕๐๒ (ในฐานะผู้สื่อข่าว) เป็นปัญญาชนไทยคนแรกๆที่พูดถึงภาพสลักกองทัพเสียมกุ๊กเพื่อพิสูจน์การดำรงอยู่ของคนไทย/สยาม ในสมัยขอมรุ่งเรือง

              - บทกวีและบทเพลงจำนวนมาก: ไม่ว่าจะเป็นบทกวี "เปิบข้าว" ที่สะท้อนความยากลำบากของชาวนา หรือเพลง "เปิบข้าว" ที่เปี่ยมด้วยพลังความเห็นอกเห็นใจเพื่อนมนุษย์ รวมถึงเพลงแสงดาวแห่งศรัทธาที่จิตรประพันธ์ขึ้นขณะถูกจำคุกลาดยาวหลังจากจอมพล สฤษดิ์ ธนะรัชต์รัฐประหารได้๑วัน พร้อมกับทองใบ ทองเปาว์ ทนายความสิทธิมนุษยชนและนักเขียนรางวัลแมกไซไซ ซึ่งเป็นเพื่อนสนิทร่วมรุ่นคณะอักษรศาสตร์แห่งรั้วจามจุรี แม้ในที่สุดศาลกลาโหมจะยกฟ้องหลังจอมพลสฤษดิ์เสียชีวิต แต่จิตรก็ต้องถูกคุมขังนานกว่า 6 ปี ตั้งแต่ปี 2501-2507 หลังออกจากคุก จิตรได้เข้าร่วมต่อสู้ในป่าเขาร่วมกับพคท.

              เขาเกิดในยุคที่เสรีภาพถูกจำกัด การปกครองไม่เป็นประชาธิปไตยซึ่งได้สะท้อนออกมาในบทกวีของเขา 

                            “ถึงยุคทมิฬมาร              จะครองเมืองด้วยควันปืน

                            ขื่อแปจะพังครืน              และกลิ่นเลือดจะคลุ้งคาว

                            แต่คนย่อมเป็นคน            ในสายธารอันเหยียดยาว

                            คงคู่กับเดือนดาว              ผงาดเด่นในดินแดน”

 

              ปัจจุบันมีอนุสาวรีย์เป็นรูปปั้นเท่าตัวจริงของจิตรที่บ้านหนองกุง ต.คำบ่อ อ.วาริชภูมิ มีการจัดพิธีรำลึกอย่างเป็นทางการทุกปี อัฐิของเขาได้รับการบรรจุอยู่ในเจดีย์ที่วัดประสิทธิ์สังวร โดย คำบ่อได้ตั้งคำขวัญประจำตำบลว่า ‘ภูไทคำบ่อ งามละออผ้าไหม น้ำตกใสแม่คำดี ม้วยชีวีจิตรภูมิศักดิ์’ ในปี 2546 จังหวัดสกลนครมีการอนุมัติงบประมาณเพื่อปรับปรุงภูมิทัศน์สถานที่เสียชีวิตของจิตร ภูมิศักดิ์ให้เป็นประวัติศาสตร์ท้องถิ่น จะเข้ตัวโปรดของจิตรปัจจุบันได้รับการจัดแสดงณพิพิธภัณฑ์แรงงานที่มักกะสัน

              การรำลึกถึงจิตร ภูมิศักดิ์ ไม่ใช่เพียงการไว้อาลัยให้กับความสูญเสียอมตะแห่งปัญญาชนคนสำคัญแห่งสยาม แต่คือการสืบสาน "ปณิธานของจิตร"  การสืบสานเจตนารมณ์ของจิตร คือการไม่ยอมจำนนต่อความไม่ถูกต้อง การกล้าตั้งคำถามต่อสิ่งงมงาย และการใช้ความรู้ที่มีเพื่อยกระดับชีวิตของคนส่วนใหญ่ในสังคม ตราบใดที่ยังมีความเหลื่อมล้ำ ตราบนั้น "จิตร ภูมิศักดิ์" จะยังคงมีชีวิตอยู่ในทุกย่างก้าวของการต่อสู้เพื่อสังคมที่ดีงาม

              "เขาตายในชายป่า เลือดแดงทาดินอีสาน อีกนาน อีกนาน อีกนาน"
              (จากเพลง จิตร ภูมิศักดิ์ โดย สุรชัย จันทิมาธร ประพันธ์เมื่อ พศ ๒๕๑๗)
              สมมาตร เกราะแก้ว   บันทึก
              ๕ พฤษภาคม ๒๕๖๘