บางคนกลัวว่าต่อไปน้ำจะท่วมกรุงเทพมหานครเพราะการเพิ่มขึ้นของน้ำทะเลและการทรุดตัวลงของแผ่นดิน จึงมีแนวคิดที่จะย้ายเมืองหลวง  ผมเพิ่งกลับจากการเยือนกรุงจาการ์ตาที่เขาก็คิดจะย้ายเมืองหลวง ซึ่งผมเคยวิเคราะห์ไว้แต่แรกแล้วว่าเป็นความคิดที่ผิดมหันต์

            ประธานาธิบดี โจโก วีโดโด (Joko Widodo) ได้ประกาศแผนการย้ายเมืองหลวงอย่างเป็นทางการในปี พ.ศ. 2562 หรือเมื่อ 7 ปีก่อนไปยังจังหวัดกาลิมันตันตะวันออก บนเกาะบอร์เนียว หรือที่เรียกว่า “กรุงนูซันตารา” (Nusantara) ซึ่งพอผมเห็นแนวคิดนี้แล้ว ก็แสดงความไม่เห็นด้วยมาโดยตลอด เพราะอาจเป็นการสร้างปัญหามากกว่าจะแก้ปัญหา

            อันที่จริงแนวคิดในการย้ายเมืองหลวงของอินโดนีเซียออกจากกรุงจาการ์ตามีมาตั้งแต่สมัยประธานาธิบดีซูการ์โน (Soekarno) ผู้นำคนแรกของประเทศ (ซึ่งดำรงตำแหน่งในช่วงปี พ.ศ. 2488–2510) ยุคเดียวกับจอมพล ป.พิบูลสงครามของไทยที่ก็คิดจะย้ายเมืองหลวงไปยังจังหวัดเพชรบูรณ์ (ก่อนหน้านี้วางแผนจะไป อ.พระพุทธบาท สระบุรี)  ในยุคซูการ์โนคิดย้ายเมืองหลวงไปยังเมืองปาลังการายา (Palangka Raya) บนเกาะบอร์เนียว แต่ก็ไม่สำเร็จ เพราะข้อจำกัดด้านงบประมาณและสถานการณ์ทางการเมืองในขณะนั้น

            สาเหตุหลักของการย้ายเมืองหลวงจากกรุงจาการ์ตาบนเกาะชวา ไปยัง “กรุงนุสันตารา” ก็เพราะคิดถึงวิกฤตแผ่นดินทรุดและน้ำท่วม โดยกรุงจาการ์ตาเผชิญปัญหาแผ่นดินทรุดตัวเฉลี่ย 20 เซนติเมตรต่อปีจากการสูบน้ำบาดาล และคาดว่า 1 ใน 3 ของพื้นที่อาจจมอยู่ใต้น้ำทะเลภายในปี 2593 หรืออีก 24 ปีข้างหน้า นอกจากนี้ยังคำนึงถึงการกระจายความเจริญ โดยประสงค์จะลดการกระจุกตัวทางเศรษฐกิจและการพัฒนาที่อยู่อาศัยบนเกาะชวา ไปสู่ภูมิภาคอื่นของประเทศ

            แล้วตอนนี้ “กรุงนุสันตารา” พัฒนาคืบหน้าไปถึงไหนแล้ว โดยประมาณการว่าโครงการนี้จะแล้วเสร็จในปี 2588 หรืออีก 19 ปีข้างหน้า โดยในเฟสที่ 1 (ศูนย์กลางการปกครองหลัก KIPP) ทั้งนี้โครงสร้างพื้นฐานหลัก เช่น ทำเนียบประธานาธิบดี (Garuda Palace) อาคารกระทรวงประสานงาน ระบบน้ำ-ไฟ และถนนเชื่อมต่อหลัก เสร็จสิ้นไปแล้วในระดับที่พร้อมใช้งานเชิงสัญลักษณ์ (มีการจัดงานวันชาติและเปิดให้ข้าราชการบางส่วนเข้าอยู่อาศัยแล้ว)

            ส่วนเฟสที่ 2 (เขตระบบราชการส่วนต่อขยาย) ได้แก่ โดยเน้นการสร้างอาคารรัฐสภา อาคารศาลฎีกา และที่พักอาศัยข้าราชการเพิ่มเติม โดยความคืบหน้าเฉพาะกลุ่มอาคารศาลและรัฐสภา (Judicial & Legislative complexes) อยู่ที่ประมาณ 12.4% - 15% โดยตั้งเป้าหมายจะผลักดันให้โครงสร้างพื้นฐานและการย้ายศูนย์กลางทางการเมืองนี้มีความพร้อมสมบูรณ์ภายในปี 2571

            ท่านทราบหรือไม่ว่า งบประมาณรวมทั้งหมดของโครงการย้ายเมืองหลวงนี้อยู่ที่ประมาณ 35,000 ล้านดอลลาร์สหรัฐ (1.115 ล้านล้านบาท) ซึ่งเป็นตัวเลขที่เป็นไปไม่ได้ เนื่องจากน้อยเกินจริง โดยรัฐบาลอินโดนีเซียตั้งเป้าใช้เงินจากงบประมาณแผ่นดิน ไม่เกิน 20% ของมูลค่าโครงการทั้งหมด ส่วนที่เหลืออีก 80% หวังระดมทุนจากการเป็นพันธมิตรระหว่างรัฐและเอกชน และการลงทุนจากภาคเอกชนทั้งในและต่างประเทศ

            สำหรับเงินจากงบประมาณแผ่นดิน ที่ใช้ไปแล้ว: ในช่วงเฟสแรก (ปี 2565-2567) รัฐบาลได้เบิกจ่ายงบประมาณแผ่นดินไปแล้วประมาณ 4,800 ล้านดอลลาร์สหรัฐ หรือ 158,400 ล้านบาท) ใช้สร้างโครงสร้างพื้นฐานหลัก และทำเนียบประธานาธิบดี อาคารกระทรวง และระบบสาธารณูปโภคพื้นฐาน และคาดว่าได้เงินจากการร่วมทุนของภาคเอกชนอีก ประมาณ 14,440 ล้านดอลลาร์สหรัฐ (475,200 ล้านบาท)

            อย่างไรก็ตามนับแต่มีรัฐบาลของประธานาธิบดีท่านใหม่คือ ปราโบโว ซูเบียนโต ก็ได้อนุมัติกรอบงบประมาณภาครัฐเพิ่มเติมเช่นกัน แต่จำนวนเงินอาจน้อยมากเมื่อเทียบกับแต่ก่อน และในความรู้สึกของประชาชนทั่วไป ซึ่ง 70% อยู่บนเกาะชวาเกาะเดียว ก็คือ เรื่อง “ศักดิ์ศรี” ที่อยู่ลึกๆ ในใจของประชาชน ว่าทำไมต้องย้ายไปในที่ๆ แทบไม่มีใครอยู่มาก่อนเลย แถมย้ายออกไปไกลถึง 1,200 กิโลเมตร ใช้เวลาบนเครื่องบิน 2 ชั่วโมงเศษและต้องเดินทางโดยรถยนต์อีกรวม 4 ชั่วโมง

            ในประเทศต่างๆ ก็มีการแยกเมืองหลวงที่เป็นเมืองบริหารออกจากเมืองหลวงทางเศรษฐกิจ เช่น

            - แคนาดา: ออตโตวา กับ โตรอนโต

            - ไนจีเรีย: อาบูจา กับ ลากอส

            - บราซิล: บราซิเลีย กับ เซาเปาโล

            - ปากีสถาน: อิสลามาบัด กับการาจี

            - ฟิลิปปินส์: เกซอนซิตี้ กับ มะนิลา

            - มาเลเซีย: ปุตราจายา กับ กัวลาลัมเปอร์

            - เมียนมา: เนปยีดอ กับ ย่างกุ้ง

            - สหรัฐอเมริกา: วอชิงตันดีซี กับ นิวยอร์ก

            - ออสเตรเลีย: แคนเบอร์รา กับ ซิดนีย์ เป็นต้น

            อาจกล่าวได้ว่าเมืองหลวงราชการย้ายได้ แต่เมืองหลวงทางเศรษฐกิจคงย้ายไม่ได้ ยิ่งในกรณีการย้ายกรุงเทพมหานคร มีความเป็นไปไม่ได้อยู่ 2 ประการก็คือ

            1. ในเขตกรุงเทพมหานครและปริมณฑล มีข้าราชการส่วนกลางอยู่ราว ๆ 1.2 ล้านคน การย้ายเมืองหลวงที่ต้องย้ายข้าราชการเหล่านี้ไป คงเป็นเรื่องยาก เพราะหากคูณด้วย 5 (รวมลูกเมียและผู้ที่ไปให้บริการค้าขายด้วย) ก็จะเป็นเมืองขนาด 6 ล้านคน การสร้างเมืองขนาดนี้จึงยากที่จะเป็นไปได้  ในกรณี “กรุงนูซันตารา” ซึ่งเป็นเมืองหลวงใหม่ จะมีการย้ายข้าราชการส่วนกลางไปเพียง 4 แสนคน  ทั้งนี้คงเป็นเพราะข้าราชการส่วนใหญ่เป็นส่วนท้องถิ่น แต่ของไทยหนึ่งในสามของข้าราชการอยู่ในส่วนกลาง จึงย้ายได้ยากมาก

            2. กรุงเทพมหานครเป็นเมืองโตเดี่ยว (Primate City) ไม่มีเมืองอื่นที่จะมาทดแทนได้ ชัยภูมิก็อยู่กึ่งกลาง  บรรดาเมืองในภาคเหนือ ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ หรือภาคใต้ ก็ไม่อาจเป็นศูนย์กลางของประเทศไทย ทั้งนี้ต่างจากประเทศอื่นที่มีเมืองขนาดใหญ่หลายเมือง เช่น อินโดนีเซีย มีเมืองที่มีประชากรเกินล้านถึง 14 เมือง ฟิลิปปินส์ก็มีเมืองขนาดใหญ่หลายแห่ง

            ในด้านน้ำทะเลจะท่วมกรุงเทพมหานครนั้น เป็นการคาดการณ์ (ส่งเดช) แบบพูดความจริงบางส่วน ให้ผู้คนตกใจแบบนี้ ก็มีผู้คัดค้านมากมายเช่นกัน เพราะมีผลการศึกษาระบุชัดว่า

            1. ภายในปี 2593 องค์การนาซาคาดการณ์ว่าระดับน้ำทะเลจะเพิ่มขึ้น 12 นิ้ว หรือ 0.3 เมตรเท่านั้น (https://go.nasa.gov/3Ji8W0C)

            2. ภายในปี 2643 น้ำทะเลจะเพิ่มขึ้นเป็น 1.3-1.6 เมตรจากปัจจุบัน (https://bit.ly/3F64i3b)

            3. ภายในปี 3543 (เกือบพันปีข้างหน้า) ระดับน้ำทะเลจะเพิ่มขึ้น 4 เมตร (https://bit.ly/2pFEjs3)

            ประเทศสิงคโปร์คาดการณ์ว่าน้ำทะเลจะเพิ่มขึ้นเพียง 0.32-1.01 เมตรเท่านั้น ณ ปี 2643 (https://bit.ly/3JmJVkI) แสดงว่าในอ่าวไทย และประเทศไทย น้ำทะเลก็คงเพิ่มขึ้นในระดับที่ใกล้เคียงกัน จึงไม่ต้องห่วงใยหรือ “บ้าจี้” ตามพวก “โลกร้อน” จน “ขี้ขึ้นสมอง” นัก

            ถ้ารัฐบาลอินโดนีเซียหรือไทย สร้างเขื่อนกันน้ำทะเล และกักเก็บน้ำจืดได้ด้วย ก็จะใช้งบประมาณน้อยกว่าการย้ายเมืองหลวง ในขณะนี้มีเมืองริมทะเลที่อยู่ต่ำกว่าระดับน้ำทะเล และยังอยู่ได้ เพราะการสร้างเขื่อนกันไว้ ซึ่งไทยก็อาจเลียนแบบได้เช่นกัน เมืองเหล่านี้ ได้แก่:

            - Lammefjord เดนมาร์ก อยู่ต่ำกว่าระดับน้ำทะเล 7 เมตร

            - Zuidplaspolder เนเธอร์แลนด์ อยู่ต่ำกว่าระดับน้ำทะเล 7 เมตร

            - Haarlemmermeer เนเธอร์แลนด์ อยู่ต่ำกว่าระดับน้ำทะเล 5 เมตร

            - Amsterdam เนเธอร์แลนด์ อยู่ต่ำกว่าระดับน้ำทะเล 2 เมตร เป็นต้น

            โดยสรุปแล้วอีกร้อยปีน้ำก็ไม่ท่วม ที่สำคัญ นครหลายแห่งอยู่ต่ำกว่าระดับน้ำทะเล เขาก็ยังอยู่ได้ อยู่ที่การบริหารจัดการ การย้ายเมืองหลวงสร้างปัญหามากกว่าเป็นการแก้ปัญหา อย่าสับสนเด็ดขาด