บทความในวันนี้ ขอนำมาจากเพจ “จับสายลับ” ดร.โสภณ พรโชคชัย ประธานศูนย์ข้อมูลวิจัยและประเมินค่าอสังหาริมทรัพย์ไทย บจก.เอเจนซี่ ฟอร์ เรียลเอสเตท แอฟแฟร์ส ในฐานะเจ้าของคอลัมน์นี้เห็นว่าเป็นข้อคิดที่น่าสนใจจึงขอเผยแพร่ ณ ที่นี้
ถ้าคุณมีเพื่อนคนหนึ่งที่รวยที่สุดในกลุ่ม เขาพร้อมให้กู้เงินทุกครั้งที่คุณขาดมือ พร้อมสร้างถนน สร้างสนามบิน สร้างเขื่อนให้คุณโดยไม่ต้องรอนาน แต่มีเงื่อนไขเดียวคือคุณต้องซื้อของจากเขา ต้องใช้บริษัทของเขา ต้องฟังเขาในเรื่องสำคัญ ๆ แล้ววันหนึ่งเมื่อคุณติดหนี้เขาจนถอนตัวไม่ได้ คุณจะยังเป็นตัวของตัวเองอยู่ไหม
นี่คือคำถามที่ห้าประเทศทั่วโลกกำลังเผชิญอยู่จริง ๆ ในตอนนี้ ประเทศเหล่านี้ต่างเลือกเดินเข้าหาจีนอย่างเต็มตัว บางประเทศเพราะไม่มีทางเลือกอื่น บางประเทศเพราะรัฐบาลมองว่าเป็นทางลัดที่เร็วที่สุดสู่ความเจริญ
วันนี้เราจะมาดูกันว่าลาว กัมพูชา เมียนมา ศรีลังกา และไนจีเรีย ตอนนี้อยู่ตรงไหนกันแล้ว
แล้วทำไมไทยต้องศึกษาบทเรียนจากประเทศเหล่านี้ ก่อนที่จะเดินมุ่งไปสู่หายนะโดยที่รู้อยู่แล้วว่าคงจบไม่สวยเท่าไหร่นัก
1.ลาว ใฝ่ฝันเป็นแบตเตอรี่แห่งเอเชีย แต่กลายเป็นลูกหนี้ตัวโตของจีน
ลาวเคยฝันใหญ่ผ่านสโลแกนที่รัฐบาลนำเสนอ อย่างการเป็นแบตเตอรีของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ การเปลี่ยนที่ดินให้เป็นทุน และการเปลี่ยนจากประเทศที่ไม่มีทางออกทะเลให้กลายเป็นจุดเชื่อมโยงของภูมิภาค ทุกอย่างฟังดูดีบนกระดาษ แต่เบื้องหลังคือการกู้เงินจีนมหาศาลเพื่อสร้างโครงการรถไฟลาวจีนและเขื่อนไฟฟ้าพลังน้ำหลายสิบแห่ง
หนี้สาธารณะของลาวเคยพุ่งสูงถึงร้อยละ 115.7 ของจีดีพีเมื่อปี 2022 ก่อนจะค่อย ๆ ลดลงมาอยู่ที่ราวร้อยละ 94 เมื่อปี 2024 ซึ่งยังถือว่าอยู่ในระดับอันตรายมาก ที่หนักกว่านั้นคือช่วงวิกฤตโควิดลาวไม่มีเงินสำรองพอจ่ายหนี้ จึงต้องขอเลื่อนชำระหนี้จีนซ้ำแล้วซ้ำเล่า จนถึงตอนนี้ยอดหนี้ที่เลื่อนชำระสะสมแล้วสูงถึง 3.23 พันล้านดอลลาร์ หรือประมาณร้อยละ 19 ของจีดีพีทั้งประเทศ
ล่าสุดในปี 2026 รายงานจาก Stimson Center เปิดเผยว่าแขวงหัวพันและเซียงขวางกำลังกลายเป็นแหล่งทำเหมืองแร่หายากชนิดหนักป้อนให้อุตสาหกรรมจีนอย่างเป็นระบบ ชาวบ้านในพื้นที่เจอปัญหาน้ำปนเปื้อน ปลาตาย วัวควายหายไปทั้งฝูง ขณะที่บริษัทเหมืองจีนแทบไม่ต้องรับผิดชอบอะไรเพราะระบบอนุญาตของลาวเปิดกว้างและขาดความโปร่งใส
ลาวเริ่มกลายเป็นส่วนขยายของห่วงโซ่อุปทานแร่หายากของจีน ไม่ต่างจากพื้นที่ในรัฐฉานของเมียนมาที่เป็นแหล่งต้นตอของสารพิษปนเปื้อนแม่น้ำกก สาย โขง ที่กำลังทำร้ายชีวิตคนไทยอยู่ในวันนี้
รัฐบาลลาวเองก็รู้ตัวว่าตอนนี้กำลังสูญเสียทุกอย่างให้กับจีน ในการประชุมพรรคเมื่อต้นปี 2026 จึงประกาศแนวคิดเศรษฐกิจพึ่งพาตนเองเพื่อลดหนี้และกระจายพันธมิตร โดยหันไปกระชับความสัมพันธ์กับเวียดนามและรัสเซียมากขึ้น แต่ในความเป็นจริงจีนยังคงเป็นแหล่งเงินลงทุนโดยตรงเกือบสองในสามของทั้งหมดที่ไหลเข้าลาว การจะถอนตัวออกจากอ้อมกอดของจีนในตอนนี้จึงพูดง่ายกว่าทำมาก หรืออาจจะสายเกินไปแล้ว
2.กัมพูชา ไพ่สำคัญที่จีนไม่มีวันปล่อยหลุดมือ
ถ้าจะมีประเทศไหนในอาเซียนที่เดินตามจีนแบบไม่มีเงื่อนไข กัมพูชาคือคำตอบ
นับตั้งแต่ยกระดับความสัมพันธ์เป็นหุ้นส่วนทางยุทธศาสตร์รอบด้านเมื่อปี 2010 จีนก็กลายเป็นทั้งผู้ลงทุนรายใหญ่ที่สุด คู่ค้าอันดับหนึ่ง และผู้สนับสนุนทางการเมืองที่สำคัญที่สุดของพนมเปญ
ตัวเลขหนี้ของกัมพูชาต่อจีนอยู่ที่ราวสี่ถึงห้าพันล้านดอลลาร์ มีการประเมินว่าหนี้ต่างประเทศของกัมพูชาที่เป็นหนี้จีนอยู่ที่ราวร้อยละ 60 ของหนี้ทวิภาคีทั้งหมด ซึ่งถือเป็นการพึ่งพาเจ้าหนี้รายเดียวในระดับที่อันตราย เพราะเมื่อประเทศหนึ่งเป็นเจ้าหนี้เกินครึ่งของทั้งหมด อำนาจต่อรองแทบไม่เหลือให้ฝ่ายลูกหนี้อีกต่อไป
เงินจีนเปลี่ยนโฉมหน้าเมืองหลวงพนมเปญและจังหวัดชายฝั่งอย่างสีหนุวิลล์อย่างชัดเจน ตึกสูงผุดขึ้นเป็นดอกเห็ด คาสิโนและธุรกิจของนักลงทุนจีนเข้ามาเต็มพื้นที่ เงินกู้และเงินช่วยเหลือจากจีนมักมาแบบไร้เงื่อนไขด้านธรรมาภิบาล ขาดความโปร่งใส และเปิดช่องให้เกิดการทุจริต
ยิ่งกัมพูชาแนบแน่นกับจีนมากเท่าไหร่ ความสามารถในการต่อรองอย่างอิสระในเวทีภูมิภาคก็ยิ่งแคบลงเท่านั้น
สิ่งนี้สะท้อนชัดในท่าทีของกัมพูชาต่อประเด็นทะเลจีนใต้และความขัดแย้งกับประเทศเพื่อนบ้านในช่วงหลัง ที่มักเอนเอียงไปในทิศทางที่ปักกิ่งพอใจ
พูดอย่างตรงไปตรงมาก็คือ กัมพูชาแทบจะสูญเสียทุกอย่างให้จีน จีนเทาที่มาลงทุน ก็คือจีนเทาที่ทำให้กัมพูชากลายเป็น Scambodia มาถึงทุกวันนี้
3.เมียนมา ประเทศที่จีนต้องการให้แตกสลาย เพราะปกครองง่าย
เมียนมาอาจเป็นตัวอย่างที่โหดร้ายที่สุดในบรรดาห้าประเทศนี้ เพราะไม่ใช่แค่เรื่องหนี้สิน แต่เป็นเรื่องของประเทศทั้งประเทศที่ตกอยู่ในภาวะพึ่งพาจีนแบบไม่มีทางเลือก
หลังรัฐประหารปี 2021 โลกตะวันตกคว่ำบาตรและตัดความสัมพันธ์กับรัฐบาลทหาร ขณะที่จีนกลับเดินเกมตรงข้าม เข้าไปกระชับความร่วมมือทั้งกับรัฐบาลทหารและกับกองกำลังชาติพันธุ์ติดอาวุธไปพร้อมกัน เพื่อรักษาผลประโยชน์ของตัวเองไม่ว่าฝ่ายไหนจะชนะในสนามรบ
ที่น่าสนใจที่สุดคือเรื่องแร่หายาก มีรายงานระบุว่าตั้งแต่ปี 2021 เป็นต้นมา จีนกวาดซื้อแร่หายากชนิดหนักจากเมียนมาไปแล้วถึงร้อยละ 84 ของการส่งออกทั้งหมด โดยเฉพาะเทอร์เบียมและดิสโพรเซียมซึ่งจำเป็นต่ออุตสาหกรรมรถยนต์ไฟฟ้าและอาวุธยุทโธปกรณ์ ที่น่าตกใจยิ่งกว่าคือราคาที่จีนซื้อบางครั้งต่ำกว่าราคาตลาดโลกถึงเจ็ดเท่า เพราะฝั่งเมียนมาไม่มีอำนาจต่อรองใด ๆ
เหมืองส่วนใหญ่อยู่ในพื้นที่ควบคุมของกองกำลังชาติพันธุ์ ไม่ใช่รัฐบาลทหาร แต่ทุกฝ่ายที่ควบคุมพื้นที่เหมืองต่างก็ต้องพึ่งพาจีนเป็นผู้ซื้อรายเดียวเพราะไม่มีโรงงานถลุงแร่ของตัวเองและไม่มีเส้นทางขนส่งอื่นนอกจากผ่านชายแดนจีน
ยิ่งสงครามกลางเมืองในเมียนมายืดเยื้อ จีนยิ่งกลายเป็นผู้ได้เปรียบมากขึ้นเรื่อย ๆ ผู้นำรัฐบาลทหารต้องเดินทางไปเยือนปักกิ่งซ้ำแล้วซ้ำเล่าเพื่อขอความช่วยเหลือ ในขณะที่ประเทศตะวันตกแทบไม่มีที่ยืนในสมการนี้เลย เพราะขาดทั้งความไว้วางใจจากทุกฝ่ายและขาดโครงสร้างพื้นฐานในการเข้าถึงพื้นที่
ผลลัพธ์คือเมียนมากลายเป็นประเทศที่อธิปไตยทางเศรษฐกิจแทบไม่เหลือ ทุกอย่างขึ้นอยู่กับความพอใจของปักกิ่งเป็นหลัก โดยที่จีนเล่นไพ่หลายใบในมือ สนับสนุนทั้งรัฐบาลและกลุ่มต่อต้าน
ทำให้ตราบใดที่จีนยังคงมีอิทธิพล เมียนมาจะไม่มีวันพานพบความสงบ เพราะเมียนมาที่แตกสลาย รัฐบาลไม่มีอำนาจควบคุมเบ็ดเสร็จ แตกออกเป็นระบบขุนศึก คือ ระบบที่จีนต้องการ และง่ายที่จะเข้าไปดีลกับแต่ละกลุ่ม ในขณะที่ตัวเองก็แผ่อิทธิพลเข้าไปครอบงำอย่างเงียบ ๆ
4.ศรีลังกา โมเดลกับดักหนี้จีน บทเรียนที่หลายประเทศไม่จำ
ศรีลังกาคือกรณีศึกษาที่โด่งดังที่สุดในโลกเมื่อพูดถึงกับดักหนี้จีน ท่าเรือฮัมบันโตตาถูกจีนให้เช่ายาวถึง 99 ปีหลังศรีลังกาผิดนัดชำระหนี้ จนกลายเป็นสัญลักษณ์ที่บางประเทศยกมาเตือนทั่วโลกว่านี่คือหน้าตาของการทูตกับดักหนี้จีน แต่เรื่องนี้มีความซับซ้อนกว่าที่คิด เพราะโครงการนี้เป็นความคิดริเริ่มของรัฐบาลศรีลังกาเอง ไม่ใช่จีนยัดเยียดให้ และหนี้จีนคิดเป็นสัดส่วนไม่ถึงร้อยละ 10 ของหนี้ต่างประเทศทั้งหมดของศรีลังกาด้วยซ้ำ
สิ่งที่ปฏิเสธไม่ได้คือวิกฤตเศรษฐกิจของศรีลังกาเมื่อปี 2022 เป็นเรื่องจริงและรุนแรงที่สุดนับตั้งแต่ได้รับเอกราช ประชาชนต้องต่อคิวยาวเหยียดเพื่อซื้อน้ำมันและยา เงินสำรองระหว่างประเทศหมดลง จนรัฐบาลต้องประกาศผิดนัดชำระหนี้เป็นครั้งแรกในประวัติศาสตร์ชาติ และนำไปสู่การขับไล่ประธานาธิบดีออกจากตำแหน่ง
ต้นตอที่แท้จริงอาจไม่ใช่หนี้จีนโดยตรง แต่เป็นการกู้เงินผ่านพันธบัตรรัฐบาลในตลาดโลกที่มีดอกเบี้ยสูงกว่ามาก รวมถึงการบริหารเศรษฐกิจภายในที่ผิดพลาดของรัฐบาลเอง
นี่ตอกย้ำความจริงที่ว่าเมืองทรอยล่มสลายได้ ก็เพราะผู้ปกครองเมืองทรอยยินยอมให้มีการลากม้าไม้โทรจันเข้ามาภายในกำแพงเมืองเอง
5.ไนจีเรีย เมื่อแอฟริกาต้องเลือกระหว่างไฟฟ้ากับหนี้ก้อนใหม่
ไนจีเรียคือประเทศที่สะท้อนภาพรวมของทวีปนี้ได้ดี จีนเป็นเจ้าหนี้ทวิภาคีรายใหญ่ที่สุดของไนจีเรียมาต่อเนื่องหลายปี หนี้ที่ไนจีเรียเป็นหนี้จีนอยู่ที่ราวห้าพันล้านดอลลาร์ ซึ่งเมื่อเทียบกับหนี้ต่างประเทศทั้งหมดกว่า 50,000 ล้านดอลลาร์
อาจดูไม่มากนัก แต่ปัญหาคือหนี้ก้อนนี้ยังคงเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ และธนาคารเพื่อการนำเข้าส่งออกของจีนครองสัดส่วนกว่าร้อยละ 80 ของหนี้ทวิภาคีทั้งหมดของไนจีเรีย
แต่หนี้สินไม่ใช่แผลเดียวที่ไนจีเรียได้รับจากความสัมพันธ์นี้ ย้อนไปก่อนหน้านั้นไนจีเรียเคยมีอุตสาหกรรมสิ่งทอที่แข็งแกร่งและเป็นแหล่งจ้างงานหลักของประเทศ แต่เมื่อผ้าและเสื้อผ้าสำเร็จรูปราคาถูกจากจีนทะลักเข้ามาอย่างต่อเนื่อง โรงงานสิ่งทอในประเทศแทบทั้งหมดต้องทยอยปิดตัว คนงานตกงานนับแสนคน กลายเป็นบาดแผลทางเศรษฐกิจที่ลึกไม่แพ้ตัวเลขหนี้สินเลย
รูปแบบนี้ไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะกับห้าประเทศที่เราพูดถึงวันนี้เท่านั้น เนปาลและบางส่วนของบังกลาเทศก็เจอปัญหาอุตสาหกรรมสิ่งทอและเครื่องใช้ในบ้านถูกสินค้าจีนตีตลาดจนขาดดุลการค้าอย่างหนักเพราะพรมแดนติดกัน
เคนยาและกานาในแอฟริกาก็เจอพ่อค้าจีนเข้ามาเปิดร้านแข่งกับพ่อค้าท้องถิ่นตั้งแต่ระดับตลาดชุมชนจนเกิดกระแสต่อต้าน แม้แต่เม็กซิโกและบราซิลในละตินอเมริกาก็เคยผ่านช่วงที่อุตสาหกรรมรองเท้า ของเล่น และเครื่องจักรในประเทศถูกสินค้าจีนตีพ่ายจนโรงงานขนาดกลางและขนาดย่อมต้องปิดตัวไปจำนวนมาก
จุดร่วมของทุกประเทศเหล่านี้คือการไม่มีสินค้าเทคโนโลยีสูงหรือทรัพยากรที่จีนขาดไม่ได้ไปต่อรอง และไม่มีเกราะป้องกันทางภาษีหรือมาตรฐานสินค้าที่รัดกุมพอ เมื่อเจอสินค้าจีนที่ได้เปรียบทั้งขนาดการผลิตและแรงหนุนจากรัฐบาล จึงแข่งขันด้านราคาไม่ได้เลยสักประเทศ
แล้วประเทศไทยอยู่ตรงไหนในภาพนี้
ประเทศไทยกำลังเดินอยู่บนเส้นทางที่คล้ายกันมากกว่าที่หลายคนตระหนัก เพียงแต่เรายังไม่ถึงจุดวิกฤตเหมือนประเทศเหล่านั้น เราอยู่ในกลุ่มกลางที่ได้ประโยชน์จากการที่จีนย้ายฐานการผลิตเข้ามา มีการจ้างงานเพิ่มขึ้น มีนักท่องเที่ยวจีนหลั่งไหลเข้ามา แต่ในเวลาเดียวกันเราก็ขาดดุลการค้ากับจีนอย่างต่อเนื่อง เพราะสินค้าอุตสาหกรรม เครื่องใช้ไฟฟ้า และสินค้าแฟชั่นราคาถูกจากจีนทะลักเข้ามาเร็วกว่าที่ผู้ผลิตไทยจะปรับตัวทัน
ที่น่ากังวลยิ่งกว่านั้นคือรูปแบบการแทรกซึมทางเศรษฐกิจที่ไม่ได้มาในนามของรัฐบาลจีนโดยตรง แต่มาในรูปแบบธุรกิจนอมินีจีนที่ครอบคลุมตั้งแต่ธุรกิจขนส่งสินค้าศูนย์เหรียญที่กำลังบีบให้ผู้ประกอบการขนส่งไทยล้มหายตายจากไปทีละราย ไปจนถึงธุรกิจท่องเที่ยวศูนย์เหรียญที่นักท่องเที่ยวจีนใช้จ่ายเงินอยู่ในระบบนิเวศของทุนจีนเองทั้งหมดโดยที่เศรษฐกิจไทยแทบไม่ได้อานิสงส์
นี่คือรูปแบบการพังทลายของอุตสาหกรรมภายในแบบเงียบ ๆ ที่ไม่ต้องมีสัญญาเงินกู้ก้อนใหญ่ให้เห็นเป็นข่าวใหญ่โต แต่ผลลัพธ์ปลายทางไม่ต่างจากประเทศที่อุตสาหกรรมในประเทศถูกทำลายจนแข่งขันไม่ได้เลย
คำถามคือ ประเทศไทยจะยังคงเดินละเมออยู่ในเส้นทางนี้ต่อไปโดยไม่ตั้งคำถามอะไรเลยหรือ รัฐบาลแต่ละชุดที่ผ่านมาต่างเลือกที่จะมองข้ามปัญหาเหล่านี้ด้วยเหตุผลทางการเมืองและผลประโยชน์ระยะสั้น
สิ่งที่ประเทศอื่นในตอนนี้กำลังสอนเราคือ เมื่อการพึ่งพาเดินทางไปไกลเกินจุดหนึ่ง การถอยกลับแทบเป็นไปไม่ได้อีกต่อไป ลาวรู้ตัวว่าต้องพึ่งพาตัวเองแล้ว แต่ก็สายเกินไปเสียแล้วที่จะถอนตัวออกจากวงจรหนี้ กัมพูชาไม่มีท่าทีจะตั้งคำถามใด ๆ กับจีนเลยแม้แต่น้อย เมียนมากลายเป็นประเทศที่อธิปไตยทางเศรษฐกิจแทบไม่เหลือ
สิ่งเดียวที่จะหยุดยั้งไม่ให้ประเทศไทยเดินซ้ำรอยเดิมได้ คือประชาชนที่ตื่นรู้และตั้งคำถามอย่างต่อเนื่องว่าใครได้ประโยชน์จริงจากความสัมพันธ์นี้ และใครคือผู้ที่ต้องแบกรับผลกระทบในระยะยาว
ที่มา: เพจ “จับสายลับ” https://www.facebook.com/share/p/14knGYpPLMX/
